الکلام الغنی؛ شرح فارسی بر باب اول مغنی - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٢٨١ - تحقيق در حرف يا اسم بودن قسم سوم از«اذ»

شاهد در « اذ » است كه بمعناى لام تعليل مى‌باشد و تقدير آيه چنين است:

و لن ينفعكم اليوم اشتراككم فى العذاب لاجل ظلمكم فى الدنيا.

تحقيق در حرف يا اسم بودن قسم سوّم از «اذ»

مصنّف گويد:

در قسم سوّم « اذ » بين ارباب ادب اختلاف بوده و دو رأى و نظريه دارند:

الف: آنكه اينقسم از « اذ » حرف بوده و بمنزله لام تعليل مى‌باشد.

ب: آنكه اسم بوده و ظرف مى‌باشد و معناى تعليل از معناى كلام استفاده شده نه از لفظ « اذ » چنانچه وقتى مى‌گويند:

ضربته اذ اساء (زدم او را هنگامى كه بدى كرد).

و مقصودشان از « اذ » وقت و زمان مى‌باشد ظاهر حال مقتضى است كه « اسائه » و بدى نمودن سبب از براى ضرب باشد زيرا تعليق حكم بر وصف مشعر به عليّت آن وصف براى حكم مزبور مى‌باشد لذا در مثال مذكور تعليق « ضرب » بر وصف « اسائه » دلالت دارد بر اينكه علّت ضرب همان اسائه مى‌باشد و پرواضح است كه اينمعنا از لفظ عبارت استفاده نشده بلكه قوّه كلام بر آن دلالت دارد.

اشكال در آيه‌

مصنّف گويد:

اشكاليدر آيه شريفه هست باين شرح:

كلمه « اذ » را نميتوان بدل از « اليوم » قرار داد زيرا زمان ايندو ظرف با هم مختلف و متفاوت است زيرا زمان « اليوم » آخرت بوده و زمان « اذ » دنيا مى‌باشد.

و نيز ممكن نيست آنرا ظرف براى « ينفع » قرار داد زيرا « ينفع » نميتواند در دو ظرف يعنى « يوم » و « اذ » عمل كند و چون عملش در « يوم » قطعى و مسلّم است در